आकाश मनीषा संतराम
महाराष्ट्र ही एक जिवंत आणि प्रवाही संस्कृती आहे, जिला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा भक्कम पाया लाभला आहे. या मातीत स्वराज्याचा, न्यायाचा आणि रयतेच्या कल्याणाचा विचार ज्यांनी पेरला, त्या छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्थान अढळ आहे. परंतु, अत्यंत दुर्दैवाने गेल्या काही वर्षांत महाराष्ट्रात एक अशी प्रवृत्ती डोके वर काढत आहे, जी सतत महाराजांचा आणि त्यांच्या विचारांचा अवमान करत आहे. ही प्रवृत्ती अपघाताने घडत नाही. ती एका सुनियोजित अजेंड्याचा भाग असल्याचे स्पष्ट होत आहे. महाराष्ट्राच्या माजी राज्यपाल पदावर बसलेल्या भगतसिंग कोश्यारी यांच्यापासून सुरू झालेली ही अवमानाची मालिका आज एका गंभीर वळणावर येऊन पोहोचली आहे. कोश्यारी यांनी जेव्हा शिवरायांच्या महानतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले, तेव्हाच हे स्पष्ट झाले होते की काही विचारसरणींना महाराजांचे व्यापकत्व खुपत आहे. त्यानंतर झालेली विधाने आणि घटना हे त्याच मालिकेतले दुवे आहेत. विशेषतः पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते ज्या मालवण येथील राजकोट किल्ल्यावर शिवरायांच्या पुतळ्याचे उद्घाटन करण्यात आले, त्याच पुतळ्याची काही कालावधीतच झालेली विटंबना हे प्रशासकीय अपयश नाही. ती महाराष्ट्राच्या अस्मितेच्या काळजावर केलेली एक मोठी जखम आहे. एका बाजूला पुतळा उभारण्याचा डामडौल करायचा आणि दुसऱ्या बाजूला तो टिकवून ठेवण्याची पात्रता न दाखवायची, हा दुटप्पीपणा महाराष्ट्राची जनता उघड्या डोळ्यांनी पाहत आहे.
या अवमानांच्या मालिकेत राहुल सोलापूरकर, प्रशांत कोरटकर आणि शिवसेनेचे आमदार संजय गायकवाड यांच्यासारख्या मंडळींनी केलेली वक्तव्ये अत्यंत विकृत मानसिकतेचे दर्शन घडवतात. जेव्हा सत्तेच्या माजातून एखादी व्यक्ती महाराजांसारख्या महापुरुषाबद्दल अपशब्द वापरते, तेव्हा त्यामागे अज्ञान नसते. त्यामागे एक प्रकारची वैचारिक गुलामगिरी असते, जी शिवाजी महाराजांच्या ‘रयतेच्या राजा’ या संकल्पनेला स्वीकारू शकत नाही. भोंदू धीरेंद्र शास्त्रीने स्वराज्यावर केलेली टिप्पणी असो किंवा इतर भाजप नेत्यांकडून वेळोवेळी होणारी विधाने, हे सर्व एकाच साच्यात बसणारे प्रकार आहेत. या लोकांना शिवराय हे बहुजनांचे प्रेरणास्थान आहेत हे मान्य नाही, कारण तसे मान्य केल्यास त्यांच्या सोयीच्या इतिहासाला तडा जातो. पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी शिवजयंतीच्या दिवशी श्रद्धांजली वाहताना जो काही सोहळा केला, तो खरा सन्मान आहे की निवडणुकीच्या तोंडावरचा दिखावा, असा प्रश्न आता बहुजन समाजाला पडत आहे. जोपर्यंत मनात महाराजांबद्दल आदर नाही, तोपर्यंत हार अर्पण करून महाराजांचा सन्मान होत नाही. उलट, अशा पद्धतीने केलेला दिखावा हा महाराजांच्या विचारांचा अपमानच ठरतो. शिवरायांचा इतिहास तलवारीच्या पातीवर निर्माण झालेला इतिहास नाही. तो माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा हक्क देणारा, स्त्रियांचा सन्मान करणारा आणि अन्यायाविरुद्ध पेटून उठणारा विचार आहे.
शिवाजी कोण होता हे पुस्तक न वाचता किंवा त्याचा अर्थ न समजून घेता, आज काही लोक महाराजांच्या नावाचा वापर करून स्वतःची राजकीय पोळी भाजून घेत आहेत. विशेष म्हणजे, ज्यांच्या तोंडातून आई-बहिनींबद्दल अश्लील शिवीगाळ बाहेर पडते, त्यांना शिवरायांच्या चारित्र्यावर भाष्य करण्याचा कोणताही नैतिक अधिकार उरत नाही. शिवराय हे स्त्रियांचा आदर करणारे राजे होते, हे संपूर्ण जगाला माहित आहे. परंतु हे आमदार आणि त्यांचे समर्थक मात्र शिवरायांच्या नावाचा वापर करून महिलांचा अवमान करण्यात आघाडीवर असतात. ही बाब महाराष्ट्राच्या पुरोगामी परंपरेला कलंक लावणारी आहे. या प्रवृत्तीचा कडाडून विरोध करण्यासाठी आता समाजातील सुज्ञ नागरिकांनी एकत्र येणे गरजेचे आहे. वंचित बहुजन आघाडीचे राष्ट्रीय अध्यक्ष ॲड. प्रकाश आंबेडकर यांनी यावर जी भूमिका मांडली आहे, ती अत्यंत मोलाची आहे. त्यांनी शिवाजी कोण होता या पुस्तकाचे ठिकठिकाणी सामूहिक वाचन करण्याचे जे आवाहन केले आहे, त्यामागे एक व्यापक उद्देश आहे. रस्त्यावर उतरून आंदोलन करणे पुरेसे नसते. विचारांची लढाई लढण्यासाठी इतिहासाची पाने वाचणे आणि ती नवीन पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही काळाची गरज आहे.
हा महाराष्ट्र फुले, शाहू आणि आंबेडकरांच्या विचारांवर उभा असलेला महाराष्ट्र आहे. येथे जातीयवादाला, द्वेषाला आणि महापुरुषांच्या अवमानाला कधीही थारा मिळाला नाही आणि मिळणारही नाही. शिवरायांचा विचार हा समतेचा विचार आहे, जो आजच्या व्यवस्थेला खुपत आहे. आजची परिस्थिती पाहता असे वाटते की, शिवरायांना मर्यादित चौकटीत अडकवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. कधी त्यांना जातीच्या चष्म्यातून पाहिले जाते, तर कधी त्यांना एक धार्मिक चिन्ह बनवण्याचा प्रयत्न केला जातो. परंतु, शिवराय हे या सर्वांच्या पलीकडचे होते. ते बहुजनांचे राजे होते, ज्यांनी रयतेच्या सुखासाठी आपले आयुष्य वेचले.त्यांच्या या महानतेचा अपमान करणे म्हणजे या मातीच्या आत्म्याचा अपमान करणे आहे. जेव्हा जेव्हा अशा प्रकारच्या घटना घडतात, तेव्हा तेव्हा महाराष्ट्रातील स्वाभिमानी जनता पेटून उठते, हे आतापर्यंतच्या इतिहासाने सिद्ध केले आहे. परंतु आता संताप व्यक्त करून चालणार नाही. या विकृत प्रवृत्तींना कायमचे नेस्तनाबूत करण्यासाठी वैचारिक क्रांतीची गरज आहे.
आपल्याला हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे की, शिवरायांचा अपमान करणारी ही टोळी अचानक उदयाला आलेली नाही. ती हळूहळू समाजात द्वेष पसरवत आहे. कधी पुस्तकांच्या माध्यमातून, कधी भाषणांच्या माध्यमातून, तर कधी सोशल मीडियाच्या माध्यमातून हे लोक विष पेरण्याचे काम करत आहेत. आपल्याला त्यांना वेळीच रोखले नाही, तर भविष्यात हे लोक इतिहासाचे पूर्णपणे विकृतीकरण करतील आणि येणाऱ्या पिढ्यांना चुकीचा इतिहास शिकवतील. हे रोखण्यासाठी, सामूहिक वाचन आणि चर्चा करणे हा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. प्रत्येक गावात, प्रत्येक गल्लीत शिवाजी कोण होता हे पुस्तक पोहोचले पाहिजे, जेणेकरून प्रत्येकाला समजेल की शिवराय हे पुतळ्याचे नाव नसून ते एक जगण्याची प्रेरणा आहेत. आज अनेक लोक सोशल मीडियावर शिवरायांच्या नावाने पोस्ट टाकतात, पण त्यांच्या विचारांशी किती लोक प्रामाणिक आहेत, हा मोठा प्रश्न आहे. सत्तेच्या लोभापायी अनेकांनी शिवरायांच्या विचारसरणीशी तडजोड केली आहे, हे विसरून चालणार नाही. ज्यांनी शिवरायांचा अवमान केला, त्यांना सत्तेतून बेदखल करणे गरजेचे आहे.
महाराष्ट्राची संस्कृती नेहमीच उदारमतवादी राहिली आहे. पण जेव्हा जेव्हा या संस्कृतीवर प्रहार झाला आहे, तेव्हा तेव्हा या मातीने त्याचे उत्तर दिले आहे. वंचित बहुजन आघाडीने ज्याप्रमाणे या प्रश्नावर आक्रमक भूमिका घेतली आहे, ती निश्चितच अभिनंदनीय आहे. त्यांनी घेतलेला पवित्रा हा एका पक्षाचा नसून तो महाराष्ट्रातील सर्व शिवप्रेमींचा आवाज आहे. वंचित बहुजन आघाडी महापुरुषांचा अपमान कधीही सहन करणार नाही, ही घोषणा शब्दांत नसून ती कृतीतही उतरवली पाहिजे. यासाठी राजकीय नेत्यांवर अवलंबून न राहता, सामान्य जनतेनेही जागरूक होणे गरजेचे आहे. आपण जर आज गप्प बसलो, तर उद्या हे लोक आपल्या इतिहासाची थट्टा करत राहतील. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने जबाबदारीने वागले पाहिजे. आपल्या महापुरुषांच्या विचारांचे जतन करणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
शेवटी, एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की, शिवराय हे कोणत्याही एका राजकीय पक्षाची मक्तेदारी नाहीत. ते महाराष्ट्राचे आहेत, ते देशाचे आहेत आणि ते त्या प्रत्येक माणसाचे आहेत, जो न्यायाची आणि समतेची अपेक्षा करतो. ज्यांना शिवरायांच्या नावाचा वापर करून आपली दुकानदारी चालवायची आहे, त्यांनी हे लक्षात ठेवावे की, शिवरायांच्या नावात इतकी ताकद आहे की, ते खोट्या माणसांना कधीही माफ करणार नाहीत. इतिहासाची चाके ही चक्राकार फिरत असतात आणि काळाच्या ओघात खोटारड्या प्रवृत्तींचा नाश होतोच. तरीही, आपल्याला सतर्क राहणे आवश्यक आहे. शिवराय, स्वराज्य आणि समता या त्रिसूत्रीवर आधारित महाराष्ट्र घडवणे हेच आपले ध्येय असले पाहिजे. येतील कितीही सत्ताधारी, जातील कितीही, पण शिवरायांचा विचार, त्यांची गाथा आणि त्यांनी घालून दिलेला समतेचा मार्ग महाराष्ट्राच्या मातीत शतकानुशतके जिवंत राहील. हा महाराष्ट्र फुले-शाहू-आंबेडकरांच्या विचारांचा आहे, आणि तो कोणाही स्वार्थी टोळीच्या दबावाखाली कधीही नमणार नाही.
आज आपण सर्वांनी मिळून एक शपथ घेण्याची वेळ आली आहे की, कोणत्याही परिस्थितीत आपण आपल्या महापुरुषांचा अपमान सहन करणार नाही आणि त्यांच्या विचारांच्या रक्षणासाठी सदैव तत्पर राहू. हीच खरी शिवभक्ती असेल आणि हेच आपल्या राजाला अर्पण केलेले खरे अभिवादन ठरेल. ज्यांनी शिवरायांच्या अस्मितेवर वार केले आहेत, त्यांना या मातीतील जनता कधीही माफ करणार नाही, हा विश्वास उराशी बाळगून आपल्याला पुढे जायचे आहे. इतिहासाचे साक्षीदार व्हा, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवा आणि खऱ्या अर्थाने शिवरायांचे वारसदार बना. कारण शिवराय हे नाव नसून ती एक शक्ती आहे, जी प्रत्येक पिढीला अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे बळ देते. आणि जोपर्यंत ही शक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत महाराष्ट्राच्या अस्मितेवर कोणताही घाला यशस्वी होणार नाही, याची खात्री बाळगा.
जय भीम, जय शिवराय!
