– राजदीप तायडे
मी एक इंजिनिअरिंग विद्यार्थी म्हणून सिस्टीम डिझाइन, लोड-बेअरिंग अॅनालिसिस, फीडबॅक लूप्स, कॉस्ट-बेनिफिट ट्रेडऑफ आणि रिअल-वर्ल्ड टेस्टिंगचा अभ्यास करतो. जेव्हा एखादी मोठी स्ट्रक्चर ओव्हरलोड होते – सेंट्रल सपोर्ट कमकुवत पडतो, इनपुट-आउटपुट बॅलन्स बिघडतो आणि बकलिंग पॉइंट जवळ येतो – तेव्हा दोनच पर्याय उरतात. एकतर संपूर्ण रि-डिझाइन करणे, किंवा कंट्रोल्ड क्रॅश करून नवीन आर्किटेक्चर उभारणे. आजची जागतिक राजकीय-आर्थिक व्यवस्था हीच क्रिटिकल फेल्युअरच्या उंबरठ्यावर उभी आहे. दोन वेगळ्या पण एकमेकांशी गहनपणे जोडलेल्या घटना याचे ज्वलंत पुरावे आहेत – अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचा ‘प्रि-एम्प्टिव्ह अबँडनमेंट’ आणि उत्तर कोरिया-इराणची ‘शॅडो टेक्नॉलॉजी अॅलायन्स’. हे वैचारिक किंवा भावनिक विश्लेषण नाही. हे कठोर, निर्विवाद गणित आहे. सिस्टीम थिअरी, स्ट्रक्चरल इंजिनिअरिंग आणि इकोनॉमिक फीडबॅक लूप्स यांच्या भाषेत सांगायचे तर, जुन्या आर्किटेक्चरचा लोड-बेअरिंग क्षमता संपली आहे आणि नव्या रिअॅलिटीला सामोरे जाण्यासाठी ‘कंट्रोल्ड डिसमेंटलिंग’ सुरू आहे.
भाग १: १९४५ ची ‘ओल्ड आर्किटेक्चर’ – अमेरिका ‘प्रॉड्यूसर’ होती, आज ‘कंझ्युमर’ आणि ‘बॉरोअर’
दुसऱ्या महायुद्धानंतर १९४४ च्या ब्रेटन वुड्स कराराने जागतिक आर्थिक व्यवस्था उभी राहिली. त्या वेळी अमेरिका जगाचा सर्वात मोठा उत्पादक, निर्यातक आणि ‘शॉक अब्सॉर्बर’ होती. डॉलर सोन्याशी जोडला गेला होता. १८७० ते १९७० पर्यंत अमेरिकेचा व्यापार अधिशेष होता. अमेरिकेने युरोप आणि जपानचा पूर्ण पुनर्निर्माण केला, मुक्त व्यापाराला प्रोत्साहन दिले आणि संपूर्ण जगाला स्थिरता पुरवली. ही सिस्टीम ‘स्ट्रॉंग सेंट्रल सपोर्ट’ वर आधारित होती. सेंट्रल पिलर मजबूत होता म्हणून संपूर्ण स्ट्रक्चर उभी राहिली.
पण १९७० नंतर गणित बदलले. उत्पादन क्षेत्र हळूहळू चीन, मेक्सिको आणि इतर ठिकाणी आऊटसोर्स झाले. अमेरिका मुख्यतः आयात करणारी, कर्ज घेणारी आणि जगाला वित्तपुरवठा करणारी देश बनली. २०२५ मध्ये अमेरिकेचा एकूण वस्तू आणि सेवा व्यापार तूट ९०१.५ अब्ज डॉलर इतका होता. केवळ वस्तूंचा तूट रेकॉर्ड १.२४०.९ अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचला. उत्पादन क्षेत्रातील रोजगार २०२५ मध्ये ७२,००० ते ८०,००० ने घसरला. राष्ट्रीय कर्ज मार्च २०२६ पर्यंत ३९ ट्रिलियन डॉलर ओलांडले आहे (२० मार्च २०२६ रोजी ३९.००२ ट्रिलियन डॉलर). ही आकडेवारी BEA U.S. International Trade in Goods and Services आणि US Treasury Fiscal Data वर आधारित आहे.
इंजिनिअरिंगच्या दृष्टिकोनातून पाहिले तर ही सिस्टीम आता ‘अनसस्टेनेबल’ आहे. सेंट्रल लोड बेअरिंग – अमेरिकेची उत्पादक क्षमता – कमकुवत झाली आहे. फीडबॅक लूपमध्ये इनपुट (उत्पादन) कमी झाले तरी आउटपुट (कंजम्प्शन) वाढतच आहे. परिणामी, कर्जाच्या रूपाने ‘एक्सटर्नल सपोर्ट’ घेतला जात आहे. पण प्रत्येक फीडबॅक लूपमध्ये जसे रिझोनन्स निर्माण होते, तसेच इथेही होत आहे. ट्रेड डेफिसिट आणि कर्ज यांचा कंपाऊंड इफेक्ट सिस्टीमला क्रिटिकल पॉइंटकडे नेत आहे.
जे ‘एलिट्स’ कबूल करत नाहीत ते स्पष्टपणे समजतात(जसे आपल्या इथले भक्तगण) – अमेरिका आता जगाचा शॉक अब्सॉर्बर राहू शकत नाही. म्हणून ते सिस्टीम फिक्स करत नाहीत, तर ती स्वतःच्या अटींवर ‘क्रॅश’ करत आहेत. हे कंट्रोल्ड क्रॅश आहे, जसे इंजिनिअरिंगमध्ये जुना पूल तोडून नवीन उभारतात. अनपेक्षित असेल तर संपूर्ण स्ट्रक्चर कोसळेल; पण नियोजितपणे केले तर जून ढाचा ठेवून नवीन प्रणाली तयार करता येते.
ट्रम्प यांच्या धोरणांमध्ये हे स्पष्ट दिसते कि मल्टीलॅटरलिझमचा तिरस्कार: बहुपक्षीय व्यवस्था मजबूत देशांना कमकुवत देशांना सब्सिडी द्यायला भाग पाडते. ट्रम्प यांनी WTO च्या नियमांना आव्हान दिले आणि ‘रिसिप्रोकल टॅरिफ’ लावले. यामुळे अमेरिकेला स्वतंत्र फायदा(leverage) मिळते. NATO वर हल्ला: २०२५ मध्ये NATO चा एकूण बचत खर्च १.५९ ट्रिलियन डॉलर होता, त्यातील ६२ टक्के अमेरिकेकडून (९८० अब्ज डॉलर). अमेरिकेचा बचत खर्च GDP च्या ३.२ टक्के, तर युरोप-कॅनडा फक्त २.३ टक्के. ही ‘इन्शुरन्स पॉलिसी’ आता परवडत नाही. ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले की, युरोप स्वतःचे संरक्षण करू शकत नाही तर अमेरिकेने का पैसे खर्च करावे?
टॅरिफ्स म्हणजे फायदा(leverage): पूर्वी व्यापार ‘म्युच्युअल’ होता, आता तो ‘लिवरेज एक्सट्रॅक्शन’ झाला आहे. ट्रम्प अमेरिकेला ‘अनप्रेडिक्टेबल, अनअँकरड आणि अनकमिटेड’ बनवत आहेत. जेव्हा सिस्टीम कोसळेल, तेव्हा नियम पाळणारे देश प्रथम कोसळतील कारण त्यांची डिझाइन जुनी आहे. जागतिक व्यवस्था कधीही ‘मॉरल’ नव्हती, ती फक्त ‘अफोर्डेबल’ होती. आता ती अफोर्डेबल राहिलेली नाही. इंजिनिअरिंगमध्ये जसे ओव्हरलोडेड बीम बकलिंग पॉइंटवर पोहोचते, तसेच ही व्यवस्था पोहोचली आहे. ट्रम्प हे ‘कंट्रोल्ड फेल्युअर’ चे इंजिनिअर आहेत.
भाग २: उत्तर कोरिया-इराणची ‘अदृश्य युती’ – गरीब देश कसा मल्टी-बिलियन डॉलरचा मिसाइल प्रोग्राम चालवतो?
दुसरा गणितीय पॅराडॉक्स कोरियन द्वीपकल्पात दिसतो. उत्तर कोरिया – जगातील सर्वात गरीब, जास्त सँक्शन्स आणि एकाकी राष्ट्र. दक्षिण कोरियाच्या बँक ऑफ कोरियाच्या अंदाजानुसार २०२४ मध्ये त्यांची GDP सुमारे २६.६ अब्ज डॉलर होती (२०२५ मध्येही २८-३२ अब्ज डॉलरच्या आसपास). विजेचे ग्रिड चालवणे कठीण, शेती क्षेत्र सतत कोसळते. तरीही ते हायपरसोनिक ग्लाइड व्हेइकल्स, सॉलिड-फ्यूल ICBM (Hwasong-18) आणि टॅक्टिकल न्यूक्लियर डिलिव्हरी सिस्टीम्स विकसित करतात. बँकरप्ट देश मल्टी-बिलियन डॉलरचा एरोस्पेस R&D प्रोग्राम कसा परवडवतो?
उत्तर गडद आहे – ‘आऊटसोर्स्ड अपोकॅलिप्स’ चा अदृश्य बाजार. दशकानुदशके इराण आणि उत्तर कोरिया यांच्यात ‘परफेक्ट जिओपॉलिटिकल मॅरेज’ झाले आहे. इराणकडे ‘शॅडो ऑइल ट्रेड’मधून पैसा (२०२५ पर्यंत ऑक्टोबरपर्यंत ३८.८ अब्ज डॉलर मूल्याचे तेल निर्यात), पण बेसलाइन एरोस्पेस इंजिनिअरिंगची कमतरता. उत्तर कोरियाकडे सोव्हिएत-ट्रेन्ड इंजिनिअर्स आणि ब्लूप्रिंट्स, पण पैशाची प्रचंड कमतरता. दोघांनी ‘मर्ज’ केले. ही एक प्रकारची ‘कॉस्ट-बेनिफिट ऑप्टिमायझेशन’ आहे – जिथे प्रत्येक देश आपली स्ट्रेंथ दुसऱ्याला देते आणि कमकुवतता भरून काढते.
टेक्नॉलॉजी ट्रान्सफर: इराणचे घातक शस्त्र खोर्रमशहर (Khorramshahr) बॅलिस्टिक मिसाइल ही उत्तर कोरियाच्या ह्वासोंग-१० (Hwasong-10 / Musudan / BM-25) ची जवळपास कार्बन कॉपी आहे. ब्लूप्रिंट्स, गणित आणि इंजिनिअर्स unmarked कार्गो विमानांद्वारे प्योंगयांग ते तेहरान पर्यंत पोहोचले. हे १९८० पासून सुरू असलेल्या सहकार्याचे फळ आहे. UN Panel of Experts ने २०२० मध्ये long-range missile development साठी critical parts च्या ट्रान्सफरची पुष्टी केली.
‘लूपहोल’ टेस्टिंग: उत्तर कोरिया स्वतः नवीन मिसाइल US Patriot एअर डिफेन्स सिस्टीमला कशी evade करते हे तपासू शकत नाही – कारण ते तिसरे महायुद्ध ट्रिगर करेल. म्हणून ‘लूपहोल’: डिझाइन इराणला देतात. इराण ते प्रॉक्सी नेटवर्क्स (येमेनमधील हूती, इराकी मिलिशिया) ला देते. जेव्हा हे प्रॉक्सी Red Sea मधील US warships वर ballistic missiles फायर करतात, तेव्हा ते live combat telemetry ट्रान्समिट करतात. उत्तर कोरियाचे इंजिनिअर्स Middle East मधील underground bunkers मधून radar screens पाहतात – मिसाइल कशी वागते, US radar कशी ट्रॅक करते, interceptors कसे respond करतात. US Navy millions डॉलर्स खर्च करून मिसाइल shoot down करते तेव्हा tactical victory समजते, पण वास्तवात ते Pyongyang ला फ्री, अमूल्य quality assurance testing देत आहे. इंजिनिअरिंगमध्ये telemetry data (radar signature, evasion maneuvers, interceptor response) ही R&D ची ‘गोल्डमाइन’ असते. Sanctions चा लूपहोल: प्रत्यक्ष फायरिंग NK कडून नाही, प्रॉक्सी कडून. ही ‘आऊटसोर्स्ड टेस्टिंग’ ची उत्तम उदाहरण आहे.
दोन्ही घटना एकाच गणितीय सत्याकडे निर्देश करतात
जुनी १९४५ ची आर्किटेक्चर नव्या लोडसाठी अपुरी पडत असताना ट्रम्प ती नियोजित रीतीने तोडत आहेत. दुसरीकडे सँक्शन्सने ‘ऑफिशियल’ इकॉनॉमी तोडली तरी shadow economy, tech-sharing आणि प्रॉक्सी टेस्टिंगने उत्तर कोरिया-इराणची ‘असिमेट्रिक अॅलायन्स’ low-cost, high-output R&D चालू ठेवत आहे. आपण फक्त राजकारणी काय करतात ते पाहतो, पण टेलिमेट्री डेटा आणि ट्रेड डेफिसिट पाहणे गरजेचे आहे.
इतिहास ट्रम्प यांना ‘लुनाटिक’ म्हणणार नाही, तर ‘इल्यूजन एंडर’ म्हणेल. आणि उत्तर कोरिया-इराणला ‘मास्टर आर्किटेक्ट्स ऑफ शॅडो टेक्नॉलॉजी ट्रान्सफर’ म्हणेल. जागतिक व्यवस्था पाहत असताना लक्षात ठेवा – राजकारण नाही, गणित आहे. आणि हे गणित ‘कंट्रोल्ड क्रॅश’ च्या बाजूने आहे.
या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी जोडल्या गेल्या आहेत. ट्रम्प जेव्हा अमेरिकेला अनकमिटेड बनवतात, तेव्हा जागतिक पॉवर व्हॅक्यूम निर्माण होतो. या व्हॅक्यूममध्ये उत्तर कोरिया-इराणसारखे शॅडो प्लेयर्स आपली असिमेट्रिक स्ट्रेंथ वाढवतात. इंजिनिअरिंगमध्ये जसे एका पार्टचा फेल्युअर संपूर्ण सिस्टीमला प्रभावित करतो, तसेच इथेही होत आहे. अमेरिकेचा ‘क्रॅश’ हा जागतिक सिस्टीमचा ‘री-बॅलन्स’ आहे, तर उत्तर कोरिया-इराणची युती ही ‘अल्टरनेटिव्ह आर्किटेक्चर’ ची सुरुवात आहे.
भविष्यात काय होईल? कदाचित नवीन मल्टिपोलर वर्ल्ड ऑर्डर तयार होऊ शकेल, ट्रम्प यांचे कंट्रोल्ड क्रॅश यशस्वी झाले तर अमेरिका स्वतःला पुन्हा ‘प्रॉड्यूसर’ बनवेल. नाही झाले तर अनियंत्रित कोसळणे होईल. उत्तर कोरिया-इराणची युती मात्र आधीच नव्या रिअलिटीसाठी तयार आहे – low-cost, high-impact, sanction-resistant.
संदर्भ:
- BEA U.S. International Trade in Goods and Services (December & Annual 2025)
- US Treasury Fiscal Data – Debt to the Penny (March 2026)
- NATO Defence Expenditure Report 2025
- UN Panel of Experts Reports on DPRK Sanctions (S/2021/211, S/2024/215)
- CSIS Missile Threat Project & Wikipedia: Khorramshahr as derivative of
Hwasong-10 (Musudan/BM-25) - Bank of Korea GDP Estimate for North Korea (2024-2025)
- UANI Iran Tanker Tracker (October 2025)
- UN Panel of Experts Reports on DPRK Sanctions (२०२०-२०२४)
- CSIS Missile Threat Project: Khorramshahr as derivative of Hwasong-10
- Reuters, UPI, IISS आणि ३८ North वरील रिपोर्ट्स (२०१७-२०२६)
- US Treasury Sanctions on Iran-North Korea networks
- Arms Control Association आणि Washington Institute analyses
